Ostatnia aktualizacja: 28 styczeń 2011r.

BRZOZA OJCOWSKA - Betula oycoviensis BESSER (B. pendula var. oycoviensis DIPP.)
syn. Betula pendula ssp. oycoviensis (BESSER) A. & D. LOEVE ; syn. Betula pendula x szaferi

OPIS GATUNKU

Drzewo lub krzew należący do rodziny BRZOZOWATYCH (Betulaceae) bardzo blisko spokrewniona z pospolicie wystepującą B. BRODAWKOWATĄ - Betula verrucosa EHRH. (B. pendula ROTH.), od której różni się niższym, zwykle krzaczastym wzrostem, dorastając do 2-8m, rzadko przybiera pokrój typowego drzewa osiągając co najwyżej 10-15(22)m wysokości (B. BRODAWKOWATA nierzadko osiąga wysokość 30m).
Pień o korze białej, niełuszczącej się, z ciemniejszymi poprzecznymi pasami, u starszych drzew głęboko spękana w dolnej części pnia. Gałęzie o krótkopędach dłuższych niż u innych brzóz (szczególnie te zakończone kotką żeńską).
Liście znacznie mniejsze niż u innych brzóz, długości 1,5-4cm i 1-3cm szerokości, trójkątne lub romboidalne, o brzegu ostro ząbkowanym, ostrym klinem zbiegające wzdłuż ogonka, z 4-5 parami nerwów bocznych (wyjątkowo 3 lub 6), u B. BRODAWKOWATEJ najczęściej 6-7 par. Wyrastają na ogonkach o długości 2-3cm, zebrane po 2-7 (zwykle 3) na pędach wegetatywnych, na pędach owocujących po 3-9 (zwykle 4), u B. BRODAWKOWATEJ najczęściej po 2-3. Liście letnie, wyrastające na długopędach, są większe od rosnących na wiosnę.
Kwiaty rozdzielnopłciowe, zebrane w kotkowate kwiatostany. Kotki męskie siedzące po 2-3, długie i zwisające, początkowo brunatne, później jasnożółte, zawiązują się już w drugim roku życia. Kwiaty żeńskie zebrane w szyszkowate kwiatostany, o połowę krótsze od kotki, zielonkawe, po dojrzeniu jasnobrunatne, osadzone na pędach bocznych dwa razy dłuższych od nich. Kwitnienie w kwietniu i maju.
Owoce w postaci oskrzydlonych orzeszków, zebrane w wałeczkowate owocostany, o łuskach rozłożystych, zwykle szerszych niż długich, zachowują się na pędach w całości aż do następnej wiosny, po czy rozpadają się, o orzeszkach stosunkowo szerszych niż u B. BRODAWKOWATEJ. Rozmnaża się z nasion, z czego tylko 50% wyrastających roślin posiada cechy rośliny macierzystej, natomiast reszta zbliżona jest mniej lub więcej do B. BRODAWKOWATEJ lub B. SZAFERA- form rodzicielskich B. OJCOWSKIEJ.

SIEDLISKO

Preferuje suche, słoneczne zbocza; rośnie na glebach gliniastych i kamienistych. Występuje z reguły w miejscach dobrze naświetlonych gdyż jest gatunkiem wybitnie światłolubnym, po zacienieniu dość szybko ginie.

ZASIĘG OGÓLNY

BRZOZA OJCOWSKA poza Polską występuje w zachodnich Czechach, Słowacji, południowej części Szwecji, Ukrainie, Rumunii, Danii (Zelandia), w Rosji koło Kujbyszewa, w okolicach Lwowa, wszędzie jednak niezwykle rzadko i w pojedynczych egzemplarzach.

WYSTĘPOWANIE W POLSCE

W Polsce znana była z 10 naturalnych stanowisk (wg. PCKR, 2001r.) potwierdzonych okazami zielnikowymi (Korczyk, Krzaczek, Krzaczek 1968). Obecnie znanych jest 5 stanowisk rozmieszczonych w południowej części kraju: Czerwona Góra koło Opatowa na Wyżynie Sandomierskiej, Skiełek w Beskidzie Wyspowym, Hamernia (teren objęty rezerwatem) i Dolina Kobylańska (Karniowicka) na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Natomiast nie znany jest los stanowiska na górze Chojnik koło Sobieszowa w Sudetach, gdzie Korczyk w 1967r. znalazł 4 okazy.
położenie góry Skiełek
POŁOŻENIE GÓRY SKIEŁEK [rys. K.Sułkowski ©]
nasiona i łuski nasienne brzozy ojcowskiej
NASIONA I ŁUSKI NASIENNE BRZOZY OJCOWSKIEJ [skan. K. Sułkowski ©]

INNE INFORMACJE

Gatunek pochodzenia mieszańcowego, znaleziony w 1805r. w Hamerni położonej w Dolinie Prądnika niedaleko Ojcowa, gdzie utrzymuje się tam do tej chwili w specjalnym rezerwacie. Opisany po raz pierwszy w 1809r. przez polskiego botanika Willibalda Bessera jako Betula oycoviensis. W roku 1920 znalazła ją Jadwiga Jentys-Szaferowa, która, po długich, szczegółowych badaniach nad tym gatunkiem, ogłosiła ich wyniki w roku 1928 w Roczniku Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego i w 1953 r. w Ochronie Przyrody (rocznik XXI). Kontynuowane przez nią wraz ze współpracownikami badania eksperymentalne wykazały, że gatunek ten powstał na wskutek krzyżowania się B. BRODAWKOWATEJ - B. verrucosa EHRH. (B. pendula ROTH.)  i B. SZAFERA - B. szaferi JENTYS-SZAFEROWA ex STASZ.
B. SZAFERA jako jedna z form rodzicielskich B. OJCOWSKIEJ znaleziona w Dolinie Kobylańskiej koło Krakowa i na górze Skiełek w Beskidzie Wyspowym, opisana w randze gatunku w 1986r.
Przez wiele lat brzoza ta uważana była za endemit polski, tzn. gatunek występujący wyłącznie w Polsce. Dokładne badania udowodniły, że jej zasięg znacznie wykracza poza granice naszego kraju (Korczyk 1967, Jentys-Szaferowa 1967), co wyklucza ją z grupy gatunków endemicznych.
B. OJCOWSKA jest gatunkiem skrajnie rzadkim, nielicznym, objętym w Polsce ścisłą ochroną gatunkową!!! W Czerwonej Księdze Roślin umieszczona jest w grupie gatunków rzadkich, potencjalnie zagrożonych wyginięciem (kategoria VU). Dla ochrony jej naturalnych stanowisk niezbędne jest zapewnienie odpowiednich warunków świetlnych przez usuwanie ocieniających ją gatunków drzew i krzewów.
porównanie liści brzóz: brodawkowatej i ojcowskiej
PORÓWNANIE LIŚCI BRZÓZ: BRODAWKOWATEJ I OJCOWSKIEJ
[kliknij aby powiększyć]
rozmieszczenie poszczególnych stanowisk brzozy ojcowskiej na Skiełku
ROZMIESZCZENIE POSZCZEGÓLNYCH STANOWISK BRZOZY OJCOWSKIEJ NA SKIEŁKU [kliknij aby powiększyć]
rozmieszczenie stanowisk brzozy ojcowskiej w Polsce
ROZMIESZCZENIE STANOWISK BRZOZY OJCOWSKIEJ W POLSCE [rys. K. Sułkowski ©]

Skiełek (749m n.p.m.)

W niektórych publikacjach widnieje również nazwa Szkiełek, to szczyt górski położony we wschodniej części Beskidu Wyspowego o charakterze niewielkiego pasma, o długości około 3,5km, o przebiegu z północnego zachodu na południowy wschód, dość gęsto pokryty lasem z dużym udziałem brzozy, sosny i świerka. Gwarowa nazwa szczytu wywodzi się od "skiauczenia"- wycia wilków. Ma charakterystyczny kształt dla wzniesień Beskidu Wyspowego, położony jest w granicach czterech miejscowości: Łukowica, Roztoka, Młyńczyska, Jastrzębie, odgraniczony jest od północy doliną potoku Łukowica, a od południa doliną potoku Jastrzębik. Podszczytowe osiedla Skiełka są dobrym oparciem dla uprawiania w tym rejonie turystyki narciarskiej. Przecina go zielony szlak turystyczny, a także kilka nieoznakowanych szlaków. Na wierzchołku znajduje się betonowy znak triangulacyjny, nieco poniżej żelazny krzyż z potężnych kątowników, ustawiony na pamiątkę wizyty Jana Pawła II w Starym Sączu w czerwcu 1999r., ławeczki i ogródek skalny, a poniżej miejsce na ognisko. Z grzbietowych polan rozciągają się widoki na sąsiednie szczyty Beskidu Wyspowego, a przy dobrej pogodzie widoczne są również Tatry i Pieniny.
>>>> Panorama z przełęczy pomiędzy Skiełkiem i Okowańcem (805m n.p.m.)

Występowanie brzozy ojcowskiej na Skiełku i opis wycieczki
prowadzącej z Łukowicy według przewodnika Ziemia Sądecka

"Pierwszorzędną osobliwością jest tu brzoza ojcowska. Gatunek ten odkryty został w 1805r. w kilku parowach lessowych występujących w okolicach Hamerni, położonej w Dolinie Ojcowskiej. Autor odkrycia, Willibald Besser, wywiódł jego nazwę od Doliny Ojcowskiej, tj. miejsca znalezienia. Przez długie lata brzoza ojcowska uważana była za endemit polski, tzn. taki gatunek, który poza Polską nigdzie nie występuje. Dopiero badania przeprowadzone w ostatnich latach wykazały, że rośnie również w kilku innych krajach. W Karpatach znana była z jednego tylko stanowiska, położonego koło Zembrzyc, i dopiero w 1967r. J. Nowak znalazł na Szkiełku w Beskidzie Wyspowym wspaniałe stanowisko tego gatunku. Liczy ono prawdopodobnie ok. 1000 okazów. Badania nad brzozą ojcowską, prowadzone przez wiele lat przez prof. dr J. Jentys-Szaferową, wykazały, iż gatunek ten powstał przez skrzyżowanie się dwóch innych. Jednym z nich była pospolita wszędzie brzoza brodawkowata, drugim- niepozorny krzew zwany prowizorycznie "brzozą nową", który również rośnie na Szkiełku."

Jak możemy zauważyć jedna z form rodzicielskich B. OJCOWSKIEJ zwana wtedy "brzozą nową", dziś znana jest pod nazwą B. SZAFERA - przypis własny.

"Z centrum wsi, dokąd możemy dojechać PKS-em z Nowego Sącza lub Krakowa, udajemy się drogą do wsi Roztoka (możliwy jest też dojazd PKS-em). Przy znajdującym się tam sklepie skręcamy w lewo drogą wiodącą na przełęcz, na której znajdujemy zielony szlak turystyczny. Idziemy wdłuż znaków w lewo, dochodząc do wzniesienia o wysokości 753m n.p.m. Około 100m dalej zaczynają się laski brzozowe, szczególnie nas interesujące. Część z rosnących tu brzóz to brzozy brodawkowate, mające na krótkopędach po dwa, a wyjątkowo po trzy liście. Ogromna większość okazów należy jednak do interesującego nas gatunku- brzozy ojcowskiej. Jej cechą charakterystyczną jest wydłużenie krótkopędów, szczególnie dobrze widoczne na pędach zakończonych owocostanem, które opatrzone są 2-6 małymi listkami, słabiej unerwionymi niż liście brzozy brodawkowatej. Przy dużej dozie szczęścia można tu także znaleźć tzw. brzozę nową, którą uważa się obecnie za jednego z rodziców brzozy ojcowskiej. Do Łukowicy wracamy jedną z kilku dróg wiodących z grzbietu w kierunku północnym."

Tekst w całości pochodzi z przewodnika Ziemia Sądecka autorstwa Jerzego Staszkiewicza i Zbigniewa Witkowskiego.

Charakterystyka populacji brzozy ojcowskiej na górze Skiełek

Po odkryciu w 1967r. przez doc. J. Nowaka drugiego stanowiska brzozy ojcowskiej w Karpatach Polskich (pierwsze znajdowało się w Tarnawie Dolnej koło Zembrzyc w Beskidzie Małym (Turałówna 1957), dziś prawdopodobnie ma charakter historyczny) położonego na górze Skiełek, do chwili obecnej znajdują sie tam dwa niezbyt odległe od siebie stanowiska położone na terenie wsi Łukowica i Młyńczyska w powiecie limanowskim (Staszkiewicz, Truchanowicz).

"Występuje w dość luźnym lesie, w którym współtworzy drzewostan z brzozą brodawkowatą z domieszką dębu bezszypułkowego, świerka pospolitego, buka pospolitego i sosny zwyczajnej. Warstwę krzewów stanowią gatunki z drzewostanu oraz jarząb pospolity, leszczyna pospolita i kruszyna pospolita. W runie, głównymi składnikami są Vaccinium myrtillus, Calamagrostis arundinacea, Luzula luzuloides, Asarum europaeum, Athyrium filix-femina i inne."

"Populacja składa się w dwóch skupień. Skupienie wschodnie położone w pobliżu szczytu, na wysokości około 650m n.p.m. w ekspozycji południowo-zachodniej, złożone było w 1985r. z 24 osobników w większości drzewiastych; 10 lat później pojawiło się 15 osobników krzewiastych, jednakże od tego czasu liczba wszystkich osobników uległa zmniejszeniu. Drugie skupienie, położone w odległości około 1200m na północny-zachód od stanowiska pierwszego, zajmuje grzbiet oraz północno-wschodni i południowo-zachodni stok. W 1985r. liczyło 86 osobników. Poza tym skupieniem, ne terenie przyległego lasu występowało 5 osobników. W latach następnych w obrębie tego skupienia kilka osobników zostało wykarczowanych przez właścicieli ze względu na założoną tam plantację porzeczki czarnej. W ostatnim dziesięcioleciu liczba policzalnych osobników waha się od około 80 do 100. Jednakże w miejscach prześwietlonych, pomiędzy wysoką trawą, prawie każdego roku pojawiają się liczne siewki brzozy ojcowskiej; niektórym z nich udaje się osiągnąć postać krzewiastą, a z czasem drzewiastą. W lesie otaczającym stanowisko występują liczne formy B. pendula, zbliżone pod względem niektórych cech do brzozy ojcowskiej."

Tekst pochodzi z Czerwonej Księgi Karpat Polskich pod redakcją Zbigniewa Mirka i Haliny Piękoś-Mirkowej; autor Jerzy Staszkiewicz.
Chociaż brzoza ojcowska już od wielu lat podlega w Polsce ochronie gatunkowej, jest mimo to ciągle niszczona.

"Dzieje się tak, ponieważ dla większości ludzi niczym specjalnym się nie wyróżnia, a ponadto przeważnie występuje na terenach będących we władaniu prywatnych właścicieli, którzy najczęściej traktują ją jako materiał opałowy. Przykładem tego mogą być fakty stwierdzone na bogatym stanowisku brzozy ojcowskiej na Skiełku w Beskidzie Wyspowym, gdzie w 1984 roku wycięciu uległo 6 dorodnych okazów, a przypuszczalnie wiele innych zostało wyciętych w latach poprzednich".

"Stanowisko brzozy ojcowskiej położone jest w zachodniej części Skiełka. Największe i zwarte zgrupowanie tego gatunku leży na grzbiecie w odległości około 200 do 500 m na wschód od koty 753 i obejmuje teren wzniesiony od 700 do 745 m npm. Brzoza ojcowska rośnie wzdłuż drogi grzbietowej, którą prowadzi zielony szlak turystyczny z Łukowicy na Ostrą oraz na przyległych dobrze oświetlonych miejscach."

"Wiek brzóz ojcowskich, podobnie jak ich pokrój, są tutaj bardzo zróżnicowane. Obok małych, 0,5 m wysokich krzewów, spotykamy także drzewa dochodzące do 10 m wysokości, zaś drzewa ścięte były jeszcze wyższe. Najczęściej charakteryzują się one korą białą, ale wśród krzewów i niższych drzewek sporo okazów ma korę ciemnobrunatną, niemal prawie czarną. W obrębie powierzchni naliczono 86 okazów typowej brzozy ojcowskiej i znacznie więcej okazów o cechach przejściowych pomiędzy brzozą ojcowską a pospolitą w otoczeniu brzozą brodawkowatą Betula pendula. Przypuszczalnie liczba typowych brzóz ojcowskich będzie jeszcze wyższa, ponieważ nie udało się ustalić przynależności wielu brzóz, które miały prawie całkowicie zredukowane ulistnienie wskutek masowego żeru szkodników. Kilka dalszych okazów brzozy ojcowskiej znaleziono na stoku północnym, gdzie rosły wzdłuż drogi. Również i tu tylko w miejscach świetlistych. Obok nich wiele innych okazów miało cechy pośrednie. Jeden okaz brzozy ojcowskiej znaleziono na polance śródleśnej w dolnej części stoku, w obrębie lasu bukowo-jodłowego. Na pozostałej części Skiełka, porośniętego w ogromnej części lasami brzozowymi, panowała niepodzielnie brzoza brodawkowata, chociaż tu i ówdzie znajdowano brzozy, które zdawały się mieć domieszkę genów pochodzących od brzozy ojcowskiej."

"Już w 1966 roku Korczyk apelował, aby w miejscach liczniejszego występowania brzozy ojcowskiej utworzyć rezerwaty, czego do chwili obecnej nie zrealizowano. W związku z tym należy postulować o utworzenie takiego rezerwatu na Skiełku. Powody, które za tym przemawiają, zostały przedstawione powyżej. Na teren rezerwatu należałoby przeznaczyć zaledwie 2 ha, wydaje się więc, że wykupienie tego terenu na rzecz Państwa nie powinno sprawić większego kłopotu, zwłaszcza że rosnąca tu brzoza nie ma dla obecnego właściciela prawie żadnej wartości przemysłowej, zaś użytkowanie terenu pod wypas również nie ma większego znaczenia, a jedynie przyczynia się do niszczenia siewek i podrostów brzozy ojcowskiej. Na podstawie dotychczasowego rozmieszczenia można przypuszczać, iż brzoza ojcowska może występować także w innych częściach Beskidu Wyspowego lub Beskidu Sądeckiego, gdzie laski brzozowe są szczególnie częste i zajmują stosunkowo dużą powierzchnię."

Tekst pochodzi z czasopisma Chrońmy Przyrodę Ojczystą; autor Jerzy Staszkiewicz
WSZYSTKIE ZNAJDUJĄCE SIĘ TUTAJ TEKSTY, W CAŁOŚCI LUB FRAGMENTY, POCHODZĄ BEZPOŚREDNIO LUB SĄ W FORMIE OPRACOWAŃ NA PODSTAWIE LITERATURY KSIĄŻKOWEJ LUB INTERNETOWEJ I ZAMIESZCZONE SĄ WYŁĄCZNIE W CELACH INFORMACYJNYCH I EDUKACYJNYCH. DOKŁADNY WYKAZ ŹRÓDEŁ ZNAJDUJE SIĘ W DZIALE LITERATURA. WSZELKIE PRAWA DO TEKSTÓW OPUBLIKOWANYCH NA MOJEJ STRONIE NALEŻĄ DO ICH AUTORÓW.

MOGIELICA - FOTOGRAFIA PRZYRODNICZA I KRAJOBRAZOWA