BRZOZA OJCOWSKA - Betula x oycoviensis BESSER
(B. pendula var. oycoviensis DIPPEL)
syn. Betula pendula ssp. oycoviensis (BESSER) A. & D. LOEVE
syn. Betula pendula x szaferi
[1-6,9-21,24-27]


OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA

Drzewo lub krzew należący do rodziny BRZOZOWATYCH (Betulaceae), bardzo blisko spokrewniona z pospolicie wystepującą BRZOZĄ BRODAWKOWATĄ (Betula pendula ROTH. [B. verrucosa EHRH.]). Występuje zwykle jako krzew, dorastając do 2-8m, czasem przybiera pokrój typowego drzewa osiągając co najwyżej 10-15 rzadko do 22m wysokości (B. BRODAWKOWATA nierzadko osiąga wysokość 30m).

Pień często mniej lub bardziej poskręcany, o korze białej, niełuszczącej się, z ciemniejszymi poprzecznymi pasami, u starszych drzew głęboko spękana w dolnej części pnia, wśród krzewiastych osobników i niższych drzewek kora jest czasem ciemnobrunatna, niemalże czarna. Młode gałązki czerwono-brunatne, gęsto pokryte żywicznymi kropelkami, bardzo wiotkie, co spotyka się już na bardzo młodych egzemplarzach. Pączki małe, odwrotnie jajowate, lepkie, łuski na brzegu orzęsione.

Młode listeczki lepkie, lekko owłosione, przylistki wąskie, do 0,5cm długości, na brzegach orzęsione. Dojrzałe liście drobne, znacznie mniejsze niż u innych brzóz, długości 1,5-4cm i 1-3cm szerokości, trójkątne lub romboidalne, obustronnie nagie, często pokryte kropelkami żywicznej wydzieliny, drobno, ostro podwójnie lub potrójnie ząbkowane, u podstawy ostrym klinem zbiegające ku ogonkowi, wyjątkowo lekko zaokrąglone, o wierzchołku nieraz silnie wydłużonym. Każdy listek niezależnie od rozmiaru opatrzony jest z reguły 4-5 rzadziej 6 parami, obustronnie wypukłych nerwów bocznych. Liście letnie, wyrastające na długopędach, są większe od rosnących na wiosnę, osiągają nierzadko rozmiary zbliżone do B. BRODAWKOWATEJ, lecz i wtedy liczba nerwów w liściu nie ulega zmianie. Ogonki liściowe bardzo cienkie, nagie, często czerwonawe, 1-2 rzadziej 3cm długości.

Główną cechą charakterystyczną, odróżniającą B. OJCOWSKĄ od blisko spokrewnionej B. BRODAWKOWATEJ jest wydłużenie krótkopędów, szczególnie tych zakończonych owocostanem, które są silnie wyrośnięte, długie, często 2 razy dłuższe od kotki i opatrzone na pędach wegetatywnych 2-7 (zwykle 3), a na pędach owocujących 3-9 (zwykle 4) drobnymi listkami, osadzonymi wyraźnie skrętolegle, umieszczonych w znacznej odległości od siebie i zmniejszającymi się od węzła do węzła. Na krótkopędach tych znajdują sie nierzadko 2 a nawet 3 paczki, które, gdy się rozwiną, powodują charakterystyczne rozgałęzianie się pędów.
U B. BRODAWKOWATEJ natomiast pędy wiosenne zarówno wegetatywne, jak i owocujące są bardzo krótkie, wyrastają z nich 2 rzadko 3 liście, osadzone niemal naprzeciw siebie, pomiędzy którymi umieszczona jest kotka.

Kwiaty rozdzielnopłciowe, wiatropylne, zebrane w kotkowate kwiatostany. Kotki męskie osadzone wierzchołkowo, rzadko bocznie, siedzące po 2-3, długie i zwisające (jednakże krótsze niż u B. BRODAWKOWATEJ), początkowo brunatne, później jasnożółte, zawiązują się już w drugim roku życia. Kwiaty żeńskie zebrane w szyszkowate kwiatostany, o połowę krótsze od kotki, zielonkawe, po dojrzeniu jasnobrunatne, stojące na pędach bocznych 2 razy dłuższych od nich i opatrzone są czterema liśćmi, w czasie owocowania do 2cm długich. Dodać należy, że B. OJCOWSKA zakwita bardzo młodo, czasem już w drugim sezonie wegetacji, tak, że w naturze można spotkać siewki o wysokości kilkunastu centymentrów, pokryte kotkami. Kwitnie w kwietniu i maju, równocześnie z rozwojem liści.

Owoce w postaci oskrzydlonych orzeszków, zebrane w wałeczkowate owocostany, mniej smukłe, o skrzydełkach 1,5-2 razy szerszych od orzeszka. Łuski nasienne, trójklapowe, zwykle szersze niż długie, dochodzą do 5mm długości i tyleż szerokości, o krótszej, dołem zaokrąglonej podstawie i znacznie szerszych, wdół opuszczonych klapach bocznych, od dołu głęboko wykrojone, bardziej rozłożyste. Rozmnaża się z nasion, z czego tylko około 50% wyrastających roślin posiada cechy rośliny macierzystej, natomiast reszta zbliżona jest mniej lub więcej do B. BRODAWKOWATEJ lub B. SZAFERA (B. szaferi JENTYS-SZAFEROWA ex STASZ.) - form rodzicielskich B. OJCOWSKIEJ. Ważną cechą biologiczną jest zachowywanie owocostanów na roślinie w całości aż do wiosny, wskutek tego w zimie można ją odróżnić z daleka od B. BRODAWKOWATEJ.


nasiona i łuski nasienne brzozy ojcowskiej

Oskrzydlone orzeszki i łuski nasienne brzozy ojcowskiej
opra. K.Sułkowski ©, 2009


SIEDLISKO

B. OJCOWSKA jest gatunkiem wybitnie światłolubnym, występuje z reguły w miejscach dobrze naświetlonych, preferuje suche, słoneczne zbocza, jak również widne lasy i ich obrzeża; rośnie na glebach gliniastych i kamienistych. Brak dostatecznie dużej świetlistości powierzchni spowodowanej przez zagłuszanie i zacienianie przez inne drzewa powoduje, że dojrzełe osobniki stosunkowo szybko giną, a wyrosłe, młode siewki nie mają możliwości przeżycia, a stanowisko szans przetrwania.


ZASIĘG OGÓLNY

B. OJCOWSKA długo była uznawana za ograniczony w swym zasięgu, polski, endemiczny gatunek, względnie formę. Jej stanowiska poza granicami naszego kraju były podawane przez różnych botaników, zarówno na podstawie literatury, jak i na podstawie wielu okazów zielnikowych przechowywanych w kraju i za granicą. Obecnie rozmieszczenie B. OJCOWSKIEJ w Polsce i w Europie jest dość dobrze poznane, co głównie zawdzięczamy Korczykowi.

W 1866 roku niemiecki botanik Schurznajduje w Siedmiogrodzie (Rumunia) na wrzosowisku, torfowisku i na brzegu lasu krzewiaste brzozy i podaje ich opis, chociaż nie wystarczająco dokładny, ale zawiera kilka cech charakterystycznych dla brzóz zbieranych przez Bessera. Jentys-Szaferowa po oglądnięciu i zbadaniu okazu przechowywanego w Muzeum Państwowym we Wiedniu, potwierdziła, że jest to bezwątpienia B. OJCOWSKA. Odnalezienie jej na tak odległym miejscu wyklucza ją z gatunków endemicznych polskich, za jaki ją wcześniej uważano.

W 70 latach została znaleziona w Rudawach (Zachodnie Czechy) i dokładniejsze badania wykazały, że była tutaj zbierana w ubiegłym stuleciu, tylko pod inną nazwą. Obecnie możliwie potwierdzone jedyne stanowisko znajduje się tam w Volyné, małej wiosce koło Výsluní, w powiecie Chomutov, położone na wysokości 695-710m n.p.m. Na obszarze chronionym, o powierzchni 1,49ha rośnie 16 osobników rozrzuconych na starym pastwisku, 5 dalszych na skraju lasu oraz 2 okazy rosnące na skalistym terenie w lesie.

Ponadto B. OJCOWSKA podawana była z południowej części Szwecji, Danii (Zelandia), Rosji koło Samary (d. Kujbyszew) i Ukrainy (okolice Lwowa), wszędzie jednak spotykana niezwykle rzadko i w pojedynczych egzemplarzach.


ROZMIESZCZENIE W POLSCE

Według Polskiej Czerwonej Księgi Roślin (2001) w Polsce znana była z 10 naturalnych stanowisk, potwierdzonych okazami zielnikowymi (Korczyk, Krzaczek, Krzaczek 1968). Na chwilę obecną podaje się 5 naturalnych stanowisk występowania B. OJCOWSKIEJ w Polsce, rozmieszczonych w południowej części kraju:


HAMERNIA - przysiółek Prądnika Korzkiewskiego, położonego niedaleko Ojcowa, w Dolinie Prądnika na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej. Stąd została opisana po raz pierwszy jako Betula oycoviensis BESS. Od momentu odkrycia, tj. 1805 roku do 1948 nie znana jest liczba osobników występujących na locus classicus, ponieważ stanowisko pozostawało w zapomnieniu i niewiele interesowano się jej statusem taksonomicznym. W tym to właśnie roku przeprowadzono pierwszą inwentaryzację B. OJCOWSKIEJ na terenach Hamerni i Swawoli, która wykazała 30 osobników. Podobną liczbę stwierdza Jentys-Szaferowa(1952). W 1965 roku Korczyk(1966) przeprowadza szczegółową inwentaryzację i podaje z całego opisywanego obszaru 39 osobników różnej wielkości i wieku. Niestety w 1985 roku znaleziono tutaj już tylko 6 osobników, wszystkie rosły w zgrupowaniu, na terenie osady Swawola, poza miejscem skąd B. OJCOWSKA została opisana. Przebudowa drogi z Szyc do Hamerni, zamiana obszaru zajętego przez B. OJCOWSKĄ na tereny rolnicze, wycinanie większych drzew do celów gospodarczych oraz intensywny wypas niszczący podrosty, przyczyniły się do wyginięcia pozostałych osobników. Czyli jak można łatwo zauważyć to człowiek bezpośrednio przyczynił się do wyniszczenia jej stanowisk na tym obszarze, gdyż wszystkie brzozy rosły na terenach prywatnych. Na nic zdało się nawet utworzenie w 1938 roku, w miejscu, skąd B. OJCOWSKA została opisana, powierzchni chronionej w formie rezerwatu, który pozostawiono swojemu losowi, a jak wiadomo B. OJCOWSKA jest gatunkiem światłolubnym i wymaga opieki polegającej na usuwaniu innych drzew i krzewów, które ją zagłuszają i zacieniają. Obecnie odnalezienie B. OJCOWSKIEJ na terenie rezerwatu będzie bardzo trudne, należy przypuszczać, iż tam nie rośnie. Możliwe, że poza tym obszarem, w miejscach, z których była podawana, gdzieś udało jej się przetrwać.


rozmieszczenie stanowisk brzozy ojcowskiej w Polsce

Rozmieszczenie stanowisk brzozy ojcowskiej w Polsce, opracowana na podstawie danych z 2001 roku.
opra. K.Sułkowski ©, 2011


DOLINA KOBYLAŃSKA - zwana również Doliną Karniowicką. Jest to dolinka, długości około 4km, położona na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej, w odległości około 18km na północny-zachód od Krakowa, usytuowana w granicach wsi Kobylany i Karniowice, wchodząca w skład Parku Krajobrazowego "Dolinki Krakowskie". Stanowisko B. OJCOWSKIEJ zostało tutaj odkryte dopiero po II wojnie światowej przez Małeckiego, w czasie prowadzonych tam badań geologicznych. W 1952 roku Jentys-Szaferowa i Małecki znajdują tylko jednego osobnika drzewiastego i 4 krzewiaste. W 1966 roku Korczyk przeprowadził inwentaryzację, w wyniku której podał 35 osobników rozmieszczonych w 5 zgrupowaniach (Korczyk 1967). W 1966 roku odnalazł tutaj również 4 okazy B. SZAFERA, jednej z form rodzicielskich B. OJCOWSKIEJ. W 1985 roku odnaleziono kolejnych 6 skupisk, a jednocześnie wzrosła liczba osobników na istniejących już stanowiskach tak, że liczebność wszystkich brzóz wynosiła 116 sztuk. Zarówno kiedyś jak i obecnie stanowiska B. OJCOWSKIEJ znajdują się w górnych partiach wschodniego zbocza, w lesie oraz na jego obrzeżach. Z moich informacji uzyskanych w OPN wynika, że liczba okazów znacznie uległa zmniejszeniu oraz, że coraz trudniej odnawia się na tych stanowiskach.


CZERWONA GÓRA - wieś położona niedaleko Opatowa w woj. świętokrzyskim na Wyżynie Sandomierskiej. W latach 60-tych podczas wycieczki W.Krzaczek i  T.Krzaczek odnajdują tam stanowisko B.OJCOWSKIEJ, zgrupowane w 2 skupienia, oddalone od siebie o około 300m. Na brzegach lessowego wąwozu i na skalistym zboczu doliny niewielkiego strumienia, zwykle w południowej ekspozycji, w miejscach z reguły dobrze nasłonecznionych, rosną osobniki w różnym wieku i formie, od małych krzewów po kilkunastometrowe drzewa. Autorzy odkrycia naliczyli ponad 50 egzemplarzy, ale prawdopodobnie liczba ta mogłabyć wyższa, gdyż po dalszym jej stwierdzaniu zaniechali liczenia. Obecnie nie posiadam informacji na temat liczebności osobników tam rosnących.


CHOJNIK - zalesione wzgórze położone w Sudetach Zachodnich, w obrębie Pogórza Karkonoskiego niedaleko Sobieszowa. Góra Chojnik jest objęta rezerwatem przyrody i stanowi enklawę Karkonoskiego Parku Narodowego. W 1967 roku Korczykodnalazł tutaj 4 okazy B. OJCOWSKIEJ, obecnie również stanowisko podawane jako istniejące, ale niestety nieznany jest jego los.


SKIEŁEK - wszystkie niezbędne informacje na temat stanowisk oraz liczebności osobników znajdują się na niniejszej stronie.




STANOWISKA HISTORYCZNE ORAZ NIEPOTWIERDZONE

Berdauwspomina o występowaniu B. OJCOWSKIEJ na torfach koło Kobierzyna pod Krakowem. W 1855 roku odnajduje ją również na wyżynie między Szycami a Białym Kościołem niedaleko Ojcowa i jako pierwszy przesadza ją do krakowskiego Ogrodu Botaniczego. Botanik ten znał dobrze B. OJCOWSKĄ, a okazy zbierane przez niego w dolinie ojcowskiej są prawidłowo oznaczone, istnieje więc duże prawdopodobieństwo, że stanowiska te nie są oparte na pomyłce.

Rosyjski badacz przyrody Jelenkin(1901), który napisał "Florę Ojcowskiej Doliny" wspomina też ogólnikowo o występowaniu "krzewiastej odmiany brzozy pospolitej" pojedyńczo i w innych miejscach Ojcowa. Prawdopodobnie ta informacja była błędna, gdyż nie udało się jej potwierdzić.

W latach 30-tych ubiegłego wieku Walasodnajduje na brzegu lasu, w górnej części Doliny Bolechowickiej na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej jeden okaz "brzozy drobnolistnej", i po bliższej analizie, potwierdzonej przez Jentys-Szaferową wynika, że jest to bezwątpienia B. OJCOWSKA. Na całym przeszukanym obszarze udało mu się stwierdzić obecność zaledwie dwóch krzaków, z których jeden rósł jako odrośl ze ściętego pniaka, natomiast drugi był nieco starszy. Obecnie stanowiska w Dolinie Bolechowickiej nie zostały potwierdzone.

Stanowisko w Tarnawie Dolnej koło Zembrzyc w powiecie suskim odkryte przez Turałównęw 1957 roku, było dotychczas jedynym miejscem występowania B. OJCOWSKIEJ w Karpatach. Odnajduje ona na południowym stoku Tarnawskiej Góry (502m n.p.m.), tuż obok drogi polnej, 2 obficie owocujące, opatrzone drobnymi liśćmi krzewy, wyraźnie różniące się wyglądem zewnętrznym od innych brzóz. Już w 1966 roku jeden z osobników nie został odnaleziony. Później mimo uporczywych i dokładnych poszukiwań w tym miejscu jak i na przyległych obszarach przeprowadzonych w 1985 roku, nie odnaleziono tam żadnego osobnika. Należy więc przypuszczać, iż stanowisko to ma charakter historyczny, a samo zniszczenie stanowiska nastąpiło prawdopodobnie na skutek wycięcia, a nie innych przyczyn.

Podawana była również z trzech stanowisk znajdujących się w woj. dolnośląskim: Kowary koło Jeleniej Góry, Bielawa koło Dzierżoniowa i Cielętniki koło Trzebnicy. Według Atlasu Rozmieszczenia Roślin Naczyniowych w Polsce (2001) tylko stanowisko w Kowarach podawane jest jako istniejące.


HISTORIA ODKRYCIA I BADANIA PROWADZONE NAD BRZOZĄ OJCOWSKĄ

Około roku 1805 polski botanik i florysta pochodzenia niemieckiego Willibald Besser odnajduje pod Hamernią, w jednym z bocznych wąwozów, zbiegających w doline ojcowską (dziś miejsce to nosi nazwę "Kwietniowe Doły"), położonym na wschód od wsi Szyce, bardzo charakterystyczną, niską, krzaczastą brzozę. Zbadawszy jej pokrój na miejscu, oraz po przeanalizowaniu budowy jej gałązek, łusek i nasienia, uznaje ją za odrębny, nieznany dla nauki gatunek i opisuje w dziele p.t. "Primitiae Florae Galiciae" (Viennae 1809, Pars II. str. 289) pod nazwą Betula oycoviensis Bess. W ten sposób B. OJCOWSKA weszła do światowej literatury botanicznej.

Gatunek pochodzenia mieszańcowego. Przez bardzo długi czas od odkrycia B. OJCOWSKA wywoływała cały szereg nieporozumień i spore zamieszanie wśród botaników z wielu krajów. Prawdopodobną przyczyną tego było to, iż roślina została niedostatecznie scharakteryzowana i do tego zupełnie nieznana w naturze zagranicznym florystom, wskutek bardzo małego zasięgu występowania.

W roku 1920 odnajduje ją ponownie w Hamerni Jentys-Szaferowa. Opracowując w 1921 roku rodzinę Betulaceae do Flory Polskiej podała jej najważniejsze cechy charakterystyczne. Poświęciła jej później w całości lub częściowo kilka rozpraw, opisując w nich zarówno morfologiczne jak i biologiczne cechy, oraz miejsce jej klasycznego występowania. Próbowała też w czasach miedzywojennych kilkakrotnie hodowli B. OJCOWSKIEJ, zarówno z orzeszków zebranych w przyrodzie, jak i z orzeszkow pochodzących z okazu przesadzonego w 1920 z Hamerni do Ogrodu Botanicznego w Krakowie. Po długich i szczegółowych badaniach hodowlano-doświadczalnych nad tym gatunkiem, ogłosiła ich wyniki w roku 1928 w Roczniku Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego i w 1953 roku w Ochronie Przyrody (rocznik XXI). Kontynuowane przez nią wraz ze współpracownikami badania eksperymentalne wykazały, że gatunek ten powstał na wskutek krzyżowania się B. BRODAWKOWATEJ i B. SZAFERA. W wyniku kontrolowanych krzyżowań B. x oycoviensis x B. x oycoviensis uzyskano potomstwo złożone z trzech typów segregantów: t.verrucosa, t.oycoviensis i t.nova. W 1967 roku Jentys-Szaferowa dla brzóz typu "nova" użyła nazwy Betula nova, niepodając jednak diagnozy. Mimo, że już wcześniej okazy o takich samych cechach były znane ze stanu naturalnego, w 1979 roku uznała ją za kultywar w ramach B. oycoviensis (cv. 'Szaferi'). W 1986 roku zgodnie z przepisami Międzynarodowego Kodeksu Nomenklatury Botanicznej okazy tej brzozy opisano w randze gatunku pod nazwą B. SZAFERA (B. szaferi JENTYS-SZAFEROWA ex STASZ.).

B. OJCOWSKA jest gatunkiem skrajnie rzadkim, nielicznym, objętym w Polsce ŚCISŁĄ OCHRONĄ GATUNKOWĄ!!! W Czerwonej Księdze Roślin umieszczona jest w grupie gatunków rzadkich, potencjalnie zagrożonych wyginięciem (kategoria VU *). Dla ochrony jej naturalnych stanowisk niezbędne jest zapewnienie odpowiednich warunków świetlnych przez usuwanie ocieniających ją gatunków drzew i krzewów.

* KATEGORIA ZAGROŻENIA VU (VULNERABLE) - gatunki o dość wysokim ryzyku wyginięcia, które mogą wymrzeć stosunkowo niedługo ze względu na postępujący spadek populacyjny, nadmierną eksploatację lub straty siedliskowe. Do tej kategorii zaliczyć można gatunki, których populacje są jeszcze względnie liczne, ale nie mające dobrych perspektyw rozwojowych. Wymieranie poszczególnych osobników na stanowiskach może się nasilać, jeśli nie zostaną usunięte przyczyny zagrożenia obserwowane w Polsce jak i krajach sąsiednich.



Skiełek (749m n.p.m.)[7,22,23]


W niektórych publikacjach widnieje również nazwa Szkiełek, to szczyt górski położony we wschodniej części Beskidu Wyspowego o charakterze niewielkiego pasma, o długości około 3,5km, o przebiegu z północnego zachodu na południowy wschód, dość gęsto pokryty lasem z dużym udziałem brzozy, sosny i świerka. Gwarowa nazwa szczytu wywodzi się od "skiauczenia"- wycia wilków. Ma charakterystyczny kształt dla wzniesień Beskidu Wyspowego, położony jest w granicach czterech miejscowości: Łukowica, Roztoka, Młyńczyska, Jastrzębie, odgraniczony jest od północy doliną potoku Łukowica, a od południa doliną potoku Jastrzębik. Podszczytowe osiedla Skiełka są dobrym oparciem dla uprawiania w tym rejonie turystyki narciarskiej. Przecina go zielony szlak turystyczny, a także kilka nieoznakowanych szlaków. Na wierzchołku znajduje się betonowy znak triangulacyjny, nieco poniżej żelazny krzyż z potężnych kątowników, ustawiony na pamiątkę wizyty Jana Pawła II w Starym Sączu w czerwcu 1999 roku, ławeczki i ogródek skalny, a poniżej miejsce na ognisko. Z grzbietowych polan rozciągają się widoki na sąsiednie szczyty Beskidu Wyspowego, a przy dobrej pogodzie widoczne są również Tatry i Pieniny.


Grzbiet Skiełka widziany ze wsi Roztoka

grzbiet Skiełka widziany ze wsi Roztoka
fot. K.Sułkowski ©, 29.12.2012



Występowanie brzozy ojcowskiej na Skiełku i opis wycieczki
prowadzącej z Łukowicy według przewodnika Ziemia Sądecka[8]


"Pierwszorzędną osobliwością jest tu brzoza ojcowska. Gatunek ten odkryty został w 1805r. w kilku parowach lessowych występujących w okolicach Hamerni, położonej w Dolinie Ojcowskiej. Autor odkrycia, Willibald Besser, wywiódł jego nazwę od Doliny Ojcowskiej, tj. miejsca znalezienia. Przez długie lata brzoza ojcowska uważana była za endemit polski, tzn. taki gatunek, który poza Polską nigdzie nie występuje. Dopiero badania przeprowadzone w ostatnich latach wykazały, że rośnie również w kilku innych krajach. W Karpatach znana była z jednego tylko stanowiska, położonego koło Zembrzyc, i dopiero w 1967r. J. Nowak znalazł na Szkiełku w Beskidzie Wyspowym wspaniałe stanowisko tego gatunku. Liczy ono prawdopodobnie ok. 1000 okazów *. Badania nad brzozą ojcowską, prowadzone przez wiele lat przez prof. dr J. Jentys-Szaferową, wykazały, iż gatunek ten powstał przez skrzyżowanie się dwóch innych. Jednym z nich była pospolita wszędzie brzoza brodawkowata, drugim- niepozorny krzew zwany prowizorycznie "brzozą nową", który również rośnie na Szkiełku."


"Z centrum wsi, dokąd możemy dojechać PKS-em z Nowego Sącza lub Krakowa, udajemy się drogą do wsi Roztoka (możliwy jest też dojazd PKS-em). Przy znajdującym się tam sklepie skręcamy w lewo drogą wiodącą na przełęcz, na której znajdujemy zielony szlak turystyczny. Idziemy wdłuż znaków w lewo, dochodząc do wzniesienia o wysokości 753m n.p.m. Około 100m dalej zaczynają się laski brzozowe, szczególnie nas interesujące. Część z rosnących tu brzóz to brzozy brodawkowate, mające na krótkopędach po dwa, a wyjątkowo po trzy liście. Ogromna większość okazów należy jednak do interesującego nas gatunku- brzozy ojcowskiej. Jej cechą charakterystyczną jest wydłużenie krótkopędów, szczególnie dobrze widoczne na pędach zakończonych owocostanem, które opatrzone są 2-6 małymi listkami, słabiej unerwionymi niż liście brzozy brodawkowatej. Przy dużej dozie szczęścia można tu także znaleźć tzw. brzozę nową **, którą uważa się obecnie za jednego z rodziców brzozy ojcowskiej. Do Łukowicy wracamy jedną z kilku dróg wiodących z grzbietu w kierunku północnym."


UWAGI WŁASNE:
* w latach 1984-1985 STASZKIEWICZ przeprowadził na Skiełku inwentaryzację BRZOZY OJCOWSKIEJ, w wyniku której stwierdził 116 wszystkich osobników tam rosnących, czyli w porównaniu z pierwotnymi szacunkami jest to liczba niemalże 10-krotnie mniejsza.
** jedna z form rodzicielskich BRZOZY OJCOWSKIEJ nazywana wówczas prowizorycznie "brzozą nową" dziś znana jest pod nazwą BRZOZA SZAFERA (B. szaferi JENTYS-SZAFEROWA ex STASZ.).


Charakterystyka populacji brzozy ojcowskiej na górze Skiełek[1,15]


"Występuje w dość luźnym lesie, w którym współtworzy drzewostan z brzozą brodawkowatą z domieszką dębu bezszypułkowego, świerka pospolitego, buka pospolitego i sosny zwyczajnej. Warstwę krzewów stanowią gatunki z drzewostanu oraz jarząb pospolity, leszczyna pospolita i kruszyna pospolita. W runie, głównymi składnikami są Vaccinium myrtillus, Calamagrostis arundinacea, Luzula luzuloides, Asarum europaeum, Athyrium filix-femina i inne."

"Populacja składa się w dwóch skupień. Skupienie wschodnie położone w pobliżu szczytu, na wysokości około 650m n.p.m. w ekspozycji południowo-zachodniej, złożone było w 1985r. z 24 osobników w większości drzewiastych; 10 lat później pojawiło się 15 osobników krzewiastych, jednakże od tego czasu liczba wszystkich osobników uległa zmniejszeniu. Drugie skupienie, położone w odległości około 1200m na północny-zachód od stanowiska pierwszego, zajmuje grzbiet oraz północno-wschodni i południowo-zachodni stok. W 1985r. liczyło 86 osobników. Poza tym skupieniem, ne terenie przyległego lasu występowało 5 osobników. W latach następnych w obrębie tego skupienia kilka osobników zostało wykarczowanych przez właścicieli ze względu na założoną tam plantację porzeczki czarnej. W ostatnim dziesięcioleciu liczba policzalnych osobników waha się od około 80 do 100. Jednakże w miejscach prześwietlonych, pomiędzy wysoką trawą, prawie każdego roku pojawiają się liczne siewki brzozy ojcowskiej; niektórym z nich udaje się osiągnąć postać krzewiastą, a z czasem drzewiastą. W lesie otaczającym stanowisko występują liczne formy B. pendula, zbliżone pod względem niektórych cech do brzozy ojcowskiej."


CZERWONA KSIĘGA KARPAT POLSKICH, REDAKCJA: ZBIGNIEW MIREK, HALINA PIĘKOŚ-MIRKOWA; AUTOR: JERZY STASZKIEWICZ

Chociaż brzoza ojcowska już od wielu lat podlega w Polsce ochronie gatunkowej, jest mimo to ciągle niszczona.

"Dzieje się tak, ponieważ dla większości ludzi niczym specjalnym się nie wyróżnia, a ponadto przeważnie występuje na terenach będących we władaniu prywatnych właścicieli, którzy najczęściej traktują ją jako materiał opałowy. Przykładem tego mogą być fakty stwierdzone na bogatym stanowisku brzozy ojcowskiej na Skiełku w Beskidzie Wyspowym, gdzie w 1984 roku wycięciu uległo 6 dorodnych okazów, a przypuszczalnie wiele innych zostało wyciętych w latach poprzednich".

"Stanowisko brzozy ojcowskiej położone jest w zachodniej części Skiełka. Największe i zwarte zgrupowanie tego gatunku leży na grzbiecie w odległości około 200 do 500m na wschód od koty 753 i obejmuje teren wzniesiony od 700 do 745m n.p.m. Brzoza ojcowska rośnie wzdłuż drogi grzbietowej, którą prowadzi zielony szlak turystyczny z Łukowicy na Ostrą oraz na przyległych dobrze oświetlonych miejscach."

"Wiek brzóz ojcowskich, podobnie jak ich pokrój, są tutaj bardzo zróżnicowane. Obok małych, 0,5m wysokich krzewów, spotykamy także drzewa dochodzące do 10m wysokości, zaś drzewa ścięte były jeszcze wyższe. Najczęściej charakteryzują się one korą białą, ale wśród krzewów i niższych drzewek sporo okazów ma korę ciemnobrunatną, niemal prawie czarną. W obrębie powierzchni naliczono 86 okazów typowej brzozy ojcowskiej i znacznie więcej okazów o cechach przejściowych pomiędzy brzozą ojcowską a pospolitą w otoczeniu brzozą brodawkowatą Betula pendula. Przypuszczalnie liczba typowych brzóz ojcowskich będzie jeszcze wyższa, ponieważ nie udało się ustalić przynależności wielu brzóz, które miały prawie całkowicie zredukowane ulistnienie wskutek masowego żeru szkodników. Kilka dalszych okazów brzozy ojcowskiej znaleziono na stoku północnym, gdzie rosły wzdłuż drogi. Również i tu tylko w miejscach świetlistych. Obok nich wiele innych okazów miało cechy pośrednie. Jeden okaz brzozy ojcowskiej znaleziono na polance śródleśnej w dolnej części stoku, w obrębie lasu bukowo-jodłowego. Na pozostałej części Skiełka, porośniętego w ogromnej części lasami brzozowymi, panowała niepodzielnie brzoza brodawkowata, chociaż tu i ówdzie znajdowano brzozy, które zdawały się mieć domieszkę genów pochodzących od brzozy ojcowskiej."


"Już w 1966 roku Korczykapelował, aby w miejscach liczniejszego występowania brzozy ojcowskiej utworzyć rezerwaty, czego do chwili obecnej nie zrealizowano. W związku z tym należy postulować o utworzenie takiego rezerwatu na Skiełku. Powody, które za tym przemawiają, zostały przedstawione powyżej. Na teren rezerwatu należałoby przeznaczyć zaledwie 2 ha, wydaje się więc, że wykupienie tego terenu na rzecz Państwa nie powinno sprawić większego kłopotu, zwłaszcza że rosnąca tu brzoza nie ma dla obecnego właściciela prawie żadnej wartości przemysłowej, zaś użytkowanie terenu pod wypas również nie ma większego znaczenia, a jedynie przyczynia się do niszczenia siewek i podrostów brzozy ojcowskiej. Na podstawie dotychczasowego rozmieszczenia można przypuszczać, iż brzoza ojcowska może występować także w innych częściach Beskidu Wyspowego lub Beskidu Sądeckiego, gdzie laski brzozowe są szczególnie częste i zajmują stosunkowo dużą powierzchnię."


CHROŃMY PRZYRODĘ OJCZYSTĄ, AUTOR: JERZY STASZKIEWICZ

WSZYSTKIE ZNAJDUJĄCE SIĘ TUTAJ TEKSTY, W CAŁOŚCI LUB FRAGMENTY, POCHODZĄ BEZPOŚREDNIO CZY TEŻ SĄ W FORMIE OPRACOWAŃ NA PODSTAWIE LITERATURY KSIĄŻKOWEJ BĄDŹ INTERNETOWEJ I ZAMIESZCZONE SĄ WYŁĄCZNIE W CELACH INFORMACYJNO-EDUKACYJNYCH. NUMERY W KWADRATOWYCH NAWIASACH PRZY NAGŁÓWKACH ODPOWIADAJĄ KOLEJNO NUMEROM PRZY TYTUŁACH W DZIALE LITERATURA, GDZIE ZNAJDUJE SIĘ DOKŁADNY WYKAZ. WSZELKIE PRAWA DO TEKSTÓW ZARÓWNO CAŁYCH JAK I FRAGMENTÓW, OPUBLIKOWANYCH NA MOJEJ STRONIE NALEŻĄ DO ICH AUTORÓW - KORZYSTAJĄC Z NICH PROSZĘ O TYM PAMIĘTAĆ!



WSTĘP | STANOWISKA | GALERIA | LITERATURA | AUTOR
Wszelkie prawa zastrzeżone
Projekt i wykonanie: KAMIL SUŁKOWSKI ©